KontaktEnglish/Deutsch
GłównaO MuzeumAktualnościWystawy OfertaWokół tradycjiWokół historiiImprezyGaleriaArchiwumPartnerzyAkademia Pana Jana.Witamy w naszej bajce.
Obrzędy wiosenne
Obrzędy letnie
Obrzędy jesienne
Obrzędy zimowe
Kuferek ciekawostek


GARNCARSTWO

"Garncarz z błota narobi złota"
"Garncarz w skorupie jedzenie warzy"
"Jakby go teraz zdun z gliny ulepił

Garncarstwo- to rzemiosło i technika wyrabiania naczyń glinianych,przede wszystkim do użytku dziennego.Znane na ziemiach polskich od ponad tysiąca lat

Umiejętność obróbki gliny na ziemie polskie przynieśli celtowie w II w p.n.e.Najważniejszym i najpowszechniejszym owocem tej umiejetności są garnki:


Dwojaki-podwójny garnek gliniany z uchem w miejscu spojenia.



Biskwity- naczynia nie polewane glazurą czyli szkliwem



Siwaki- naczynia które swój czarny kolor zawdzięczaja specjalnemu tzw.redukcyjnemu wypalniu w piecu garncarskim bez dostępu powietrza



Glazura- szkliwo przygotowane najczęściej z metalicznego ołowiu prażąc go w żeliwnym garnku aż do całkowitego utlenienia.Otrzymany tlenek mielono w żarnach nastepnie mieszano z piaskiem i woda tworząc zawiesinę,która polewano ścianki naczyń.Czasem zawiesine zabarwiano dodatkiem tlenku miedzi,żelaza lub manganu.Po wypaleniu uzyskiwano kolor zielony,lub różne odcienie brązowego.Oprócz tlenków ołowiu i miedzi używano jeszcze związków antymonu barwiących na żółto i kobaltu dającego odcień niebieski



Rytowanie- wycinanie na nie wyschniętej jeszcze glinie układu lini prostych i falistych.czasami odciskano wzory stempelkami lub karbowanym wałeczkiem



Malowanie- wyroby malowano białą lub brązową glinką.Palcem lub pędzelkiem z końskiego włosia,kładziono linie,kropki lub ukośne plamki.


Sgraffito- osiemnastowieczna technika zdobienia garnków.Całe naczynie malowano pobiałką i w niej ryto kontury dekoracji,płaszczyzny okreslone konturami wypełniano farba,całość wypełniano szkliwem.Zdobienie takie upodabniało garnki do majoliki i fajansu.


Koło sponowe- starszy typ koła garncarskiego w którym tarcza do toczenia była połączona z tarczą do poruszania koła czterema kołkami tzw.sponkami

Sponki- kołki przy kole sponowym,także spinki,sprzączki,klamry

Szyniec-deseczka służąca do wygładzania i zdobienia ścianek toczonego naczynia.



KOWALSTWO


"Każdy jest kowalem własnego losu"
"Kowal kuje żelazo póki gorące"
"Co przyda sie kowalowi niepotrzebne krawcowi"
"U kowala brak siekiery a u szewca butów"
"Kowal zawinił a ślusarza powiesili"
"możesz być złotnikiem nie bądż kowalem"


Kowalstwo- to rzemiosło trudniące się ręcznym kuciem przedmiotów metalowych o różnych kszatłtach.
Podstawowy surowiec wykorzystywany w kużni to oczywiście żelazo.We wczesnym średniowieczu kowale sami przygotowywali sobie surowiec w dymarce.W wiekach póżniejszych żelazo otrzymywali z kuznic a w XIX w z hut przywozili w sztabach.Był to jednak surowiec drogi , korzystali wiec często z tzw.szmelcu czyli żelaznego złomu.
Wraz z rozwojem sredniowiecznych miast z kowalstwa wyodrębniły sie różne zawody min. ślusarstwo, nożownictwo, gwożdziarstwo, iglarstwo, płatnerstwo.




Kucie- przed jego przystapieniem za pomocą przecinaka tzw. majzla i młota kowal krajał żelazo na kawałki.Za paliwo służył węgiel drzewny.Podstawowymi narzędziami było :palenisko i miech.Obrabiany metal, najcześciej rozpalony, trzymano do kucia kleszczami.Do formowania kształtów używano zestawu młotków dużych tzw.Handameró/6-10kg/ którymi uderzano w inny młot np. kształtownik oraz mniejszych /3-6kg/ służących do bezpośredniego obrabiania metalu.Do wykańczania zrobionych przedmiotów używano młotków tzw.gładzików.Do produkcji siekier i młotów służyłą- obusznica.Przebijano nia otwory na toporzysko lub trzonek w obuchu narzędzia.Służyła też jako forma na której zaginano sztabę formując żelażce siekiery.Ważne też był przecinaki do cięcia żelaza na zimno,przebijaki do robienia otworów w żelazie,gwintownica i gwintowniki, pilniki,wiertła, wiertarki, świdry do żelaza zwane borami oraz gwozdziownice.
Narzędzia pomiarowe stanowiły :calówki, suwmiarki,cyrkle i winkle.
Palenisko obsługiwano za pomoca:łopatki zelaznej do narzucania paliwa,łopatki o ostrzu półokragłym do przemieszania wegla i "kropocza", prętu z uchwytem na szmatę służącego do studzenia zbyt rozpalonego wegla.Pomocne tez były imadła i toczki do ostrzenia narzedzi.


Zestaw do podkucia konia- składał sie z młotka widłaka, do wyciagania hufnali, pilnika zdzieraka do wyrównywania kopyta, obcęgów, noża lub struga do kopyt końskich,narzędzi słuzących do pielęgnacji,oczyszczenia i obcinania kopyt,klucza przykrecajacego i wykrecajacego z podkowy hacele, tępora - rodzaju "babki"- uzywanego przy obcinaniu hufnali, koziołka podtrzymujacego kopyto, kleszczy do badania chorych miejsc i fajki, tzw. dudka, która w trakcie podkuwania zakładana była, na warge narowisty koniom.

Hacel- hak na końcu podkowy

Hufnal- gwóźdź do przybijania podków do kopyt

Lemiesz- część pługa, nóż, ostrze krojące ziemię

Majzel- przecinak do metalu

Mutterlagi- młotek umieszczony w kowadle używany do nadawania kształtów

Naglajza, gwoździownica- w kowalstwie tradycyjnym forma z otworami do wyrabiania "łebków" gwoździ

Obuch- część siekiery przeciwległa do ostrza

Obusznica- narzędzie kowalskie do przebijania otworów na trzonek w obuchu

Szlichttambery- młotek kształtownik górny używany w kowalstwie do nadawana kształtów

Tępor- walec żelazny, podstawiany przez kowala pod odcinane hufnale

Winkiel- miara stolarska wymierzająca kąt prosty

HAFT LUDOWY - był na wsi zajeciem wykonywanym na użytek własny, czasami też sasiadów.Służył do zdobienia odświetnego stroju oraz obrusów, serwetek,poduszek.Stosowano go powszechnie na przełomie XIX i XX wieku w strojach kobiecych i męskich.
Miernikiem wartości artystycznych ludowego haftu były zawsze jego skomplikowanie i misterność.
Haft wiejski prezentował szeroką game ściegów i ornamentów.zdobienia strojów różnił się w zależności od regionu, bardziej archaiczne były w Biłgorajskim, na Podhalu czy na niektórych terenach w karpatach, bardziej nowoczesne w Cieszyńskiem, na Śląsku i Wielkopolsce
HAFTY O SCIEGACH LICZONYCH - ściśle zwiazane ze strukturą materiału i wyprowadzone zgodnie z biegiem nitek w tkaninie np.przewlekane i krzyzykowe
HAFTY O SCIEGACH SWOBODNIE NAKłADANYCH NA TKANINY - niezależnie od ich splotu, np. sznureczek, hafty płaskie, dziergane , łańcuszkowe
HAFT PłASKI- biał i kolorowy to zdobienie tkaniny wykonane wprost na materiale bez podkładu.
STĘBNÓWKA - najstarsza wyjściowa forma ściegu słuząca do wzmocnienia i usztywnienia brzegu mankietów, kołnierzy, plis.Poczatkowo biała z czasem rozwinęła sie kolorystycznie.
HAFT RICHELIEU - ojczyzna haftu są okolice Wenecji stąd często nazywany jest haftem weneckim.Rozpowszechnił sie we Francji na dworze Ludwika XIII nazwa pochodzi od kardynała Richelieu , który nosił stroje bogato nim zdobione.W polsce pojawił sie na początku XX wieku.Na haft składaja sie wycinane w tkaninie, wasko obdziergane motywy o różnych formach,przęsełka oraz pajaczki.W hafcie wystepuje głównie ścieg dziergany zwykły właściwy, ale wewnatrz motywów stosuje sie sciegi przed i za igłą,sznureczek, supełki, atłasowy.Powleka sie cały wzór z wyjatkiem miejsc przeznaczonych do wyciecia.Wykonywany zwykle białymi nićmi na białym tle jesli haft ma byc wykonany w kolorze to kolor nici powinien być taki sam jak tła.
TAMBOREK - przedmiot ułatwiajacy haftowanie,składający sie z dwóch obreczy,które przytrzymuja napiety na nich materiał.


KORONCZARSTWO- poczatki koronek nie są dokładnie znane znali je już starożytni CHińczycy,Egipcjanie, Grecy i Rzymianie.Zawsze prężnymi ośrodkami jej rozwoju były zakony żeńskie.Dzięki nim "sztuka wiazania oczek w powietrzu"przetrwała i rozkwitłą w XVIII i XIX wieku.
Na terenie Polski najbardziej powszechne były:koronka szydełkowa,klockowa,czółenkowa zwana frywolitką oraz siatkowa tzw.filety
FRYWOLITKI- delikatne koronki lub serwetki wykonane specjalnym czółenkiem rzadziej szydełkiem.
Najsłynniejsza manufaktura wyrabiajaca koronki w Polsce należała do Antoniego Tyzenhauza i działała w drugiej połowie XVIII wieku w Horodnicy k. Grodna